شاید تازگیا واژهی گسلایتینگ (Gaslighting) زیاد به گوشت خورده باشه مخصوصاً توی فضای مجازی ولی خود این مدل بازی روانی چیز جدیدی نیست در واقع اسمش از یه نمایش قدیمی تو سال ۱۹۳۸ گرفته شده که چند بار هم از روش فیلم ساختن معروف ترینش فیلم “Gaslight” سال ۱۹۴۴ بود. تو اون داستان مردی هی سعی میکنه زنشو قانع کنه که داره خیالاتی میشه مثلاً چراغ های خونه کم نور میشن ولی اون میگه نه تو داری اشتباه میکنی آخرش زن کم کم باور میکنه که داره دیوونه میشه.
گسلایت چیست؟
گسلایتینگ یعنی یکی سعی میکنه واقعیت رو جوری به هم بریزه که طرف مقابل به خودش شک کنه و فکر کنه که شاید اشتباه میکنه.
یه روانشناس به اسم دکتر ساری چیت میگه گسلایتینگ”Gaslighting” معمولاً یه راهیه برای اینکه یه نفر بخواد قدرت رو دست خودش بگیره یا نگه داره. این رفتار یکی از نشانه های رابطه سمیه. گسلایتینگ”Gaslighting” یعنی کاری کنی که طرف مقابل به خودش شک کنه واسه اینکه تو بتونی از این موقعیت به نفع خودت استفاده کنی.
یه روانشناس دیگه به اسم ارین وایلی هم میگه این یه بازی ذهنی پیچیده و نوعی دستکاری روانیه برای به هم ریختن ادراک واقعیت. برای اینکه طرف مقابل اینقدر گیج بشه که فکر کنه همه چی تقصیر خودشه. جالب اینه که خیلی وقتا شاید گسلایتینگ “Gaslighting”رو دیده باشی ولی چون اسمشو نمیدونستی نفهمیدی چی داره سرت میاد.
گسلایتینگ”Gaslighting” باعث میشه آدم به احساسات و قضاوت های خودش شک کنه و این شک کم کم بزرگ و بزرگتر میشه.دکتر چیت میگه گسلایتینگ “Gaslighting”معمولاً آروم آروم اتفاق میافته، جوری که قربانی شروع میکنه به زیر سوال بردن خودش، واقعیت رو جور دیگهای میبینه و حتی ممکنه باور کنه که عقلش رو از دست داده.
از کجا بفهمیم یکی داره ما رو گسلایت میکنه؟
تشخیصش آسون نیست چون معمولاً کسی این کارو میکنه که خیلی بهش اعتماد داریم مثل شریک عاطفی یکی از اعضای خانواده یا حتی دوستی که فکر میکردیم پشتمونه.
وقتی یکی داره تو رو گسلایت میکنه یه درگیری ذهنی دائمی توی وجودت داری. یه روز فکر میکنی همه چی خوبه فرداش حس میکنی داری له میشی. مدام تحقیر میشی، احساس میکنی کافی نیستی حتی اگه همه جوره براش مایه گذاشته باشی.
دکتر لنو میگه قربانی گسلایت معمولاً بعد از هر بار حرف زدن یا برخورد احساس خستگی شدید روحی و حتی جسمی داره. چرا؟ چون هر بار با خودت میجنگی که نکنه من اشتباه میکنم نکنه زیادی حساسم، نکنه واقعاً دیوونه شدم و این دقیقاً چیزیه که گسلایتر میخواد.
گسلایتر برای کنترل دیگران از چه روش هایی استفاده میکنه؟
گَسلایتر در ابتدا دربارهی مسائل ساده دروغ میگه، اما این دروغا به مرور زمان بیشتر میشه و توی موضوعات بیشتری خودشو نشون میده. اگه قربانی گسلایت حرف اون رو قبول نکنه، ممکنه گسلایتر اونو به دروغگویی متهم کنه. گسلایتر ها معمولا از رفتار فریبنده محبتآمیز (مثل تحسین یا محبت یهویی) استفاده میکنن تا قربانی رو گیج کنن، ولی هم زمان ممکنه سعی کنن اطرافیان رو– حتی دوستان و خانوادهی خود قربانی – رو علیه اون تحریک کنن؛ با گفتن اینکه قربانی دروغگو یا دچار توهمه.
۱۰ نوع گسلایت که باید بشناسی (با مثال های واقعی)
گسلایترها از تکنیک های روانشناسی خاصی برای تحت فشار قرار دادن دیگران و دستکاری احساسات و تفکراتشون استفاده میکنن. این تکنیک ها بهطور مستقیم یا غیرمستقیم باعث میشن که فرد قربانی احساس کنه که واقعیت رو اشتباه درک کرده و در نتیجه به خودش و احساساتش شک کنه.
حالا میخوایم، ۱۰ نوع از رایج ترین تاکتیک هایی که گسلایترها استفاده میکنن رو بررسی میکنیم:
۱. دروغ گفتن و انکار کردن
در مورد چیزی که اتفاق افتاده دروغ میگه و حتی وقتی مدرک پیش روش میذاری، به طور صریح انکار میکنه.
۲. سوال کردن از حافظه
اصرار میکنه که اتفاقی که تو کاملاً به یاد داری هرگز اتفاق نیفتاده و تو اشتباه به یاد میاری.
۳. گفتن اینکه داری اغراق میکنی
احساسات واکنشهای تو رو نادیده میگیره و میگه که زیادی حساس یا دراماتیکی یا دیوونهای.
۴. انداختن تقصیر گردن تو
مسئولیت کارهایی که خودش انجام داده رو گردن تو میندازه و باعث میشه احساس کنی که مشکل از تو بوده. مثلاً میگه: “اگه اینقدر شلخته نبودی، من مجبور نمیشدم سر تو فریاد بزنم.
۵.کم اهمیت جلوه دادن احساسات
احساسات و نگرانیهای تو رو کوچیک میشماره و میگه: “فقط شوخی بود” یا “چرا اینقدر ناراحت شدی؟
این پنج مورد، رایج ترین تاکتیک هایی هستن که گسلایترها بهطور معمول استفاده میکنن تا قربانی خودشون رو تحت فشار قرار بدن و اونارو به شک و تردید بندازن. این رفتارها اغلب در روابط روزمره و دیده میشه. اما در گسلایترهای حرفهای تر، این تاکتیک ها پیچیده تر و آسیب زننده تر میشن. در این حالت، گسلایترها از روش های پیشرفته تری استفاده میکنن که در ادامه بهشون میپردازیم:
۶. پنهان کردن اطلاعات
وقتی میخواهی چیزی رو بهش بگی یا باهاش حرف بزنی، طوری رفتار میکنه که انگار نمیفهمه یا اصلاً گوش نمیده.
7. تغییر موضوع
وقتی بهش رو میآری، صحبت رو عوض میکنه یا نمیذاره نگرانیهات رو مطرح کنی.
8. بیاعتبار کردن ایدهها
افکار و نظراتت رو نادیده میگیره و باعث میشه احساس کنی ایدههات احمقانه است یا اهمیت نداره..
9. جدا کردن از دیگران
میگه که بقیه در مورد تو پشت سرت حرف میزنند یا سعی میکنه تو رو از دوستان و خانوادت دور کنه.
10.متهم کردن به پارانویا
همیشه بهت میگه که داری پارانویا میزنی یا نیاز به کمک داری و باعث میشه شک کنی که آیا واقعا درست فکر میکنی یا نه.
تفاوت گسلایت با دستکاری روانی
دستکاری روانی یکی از عناصر اصلی گَسلایتینگه. با این حال، دستکاری روانی یک رفتار تقریبا رایجه و هر کسی ممکنه زمانی از اون استفاده کنه. در حالی که گَسلایتینگ به اندازه دستکاری روانی رایج نیست، افرادی که به طور عمدی این نوع رفتارها رو انجام میدن، خیلی زیاد نیستن. اما اثرات گَسلایتینگ میتونه خیلی عمیق تر و موندگارتر از دستکاری روانی باشه. بازاریاب ها تلاش میکنن مصرف کنندگان رو تحت تأثیر قرار بدن.
این یعنی دستکاری روانی بهطور طبیعی در زندگی روزمره وجود داره و معمولاً در موقعیتهای مختلف دیده میشه. اما گَسلایتینگ چیزی فراتر از اینه. میشه گفت گَسلایتینگ مجموعهای از رفتارهای سوءاستفاده گرانه و کنترلگرانه است که هدف اون صرفاً تأثیرگذاری نیست، بلکه هدف اصلی اون کنترل کامل فرد مقابله. گَسلایتینگ از تکنیک هایی استفاده میکنه که باعث میشه فرد هدف، از واقعیتها و احساسات خودش شک کنه و در نهایت کنترل خود رو از دست بده.
تفاوت بین گسلایت و خودشیفتگی
گَسلایتینگ میتونه بخشی از شخصیت خودشیفته باشه، اما ویژگی اصلی اختلال شخصیت خودشیفته محسوب نمیشه.
یک فرد خودشیفته معمولا دنبال بزرگنمایی خودشه و احساس برتری نسبت به دیگران داره؛
در حالی که هدف اصلی یک گَسلایتر اینه که کاری کنه فرد مقابل نسبت به ارزش و اعتماد به نفس خود دچار تردید بشه.
آیا گسلایتینگ میتونه ناآگاهانه باشه؟
امکان داره فردی بدون اینکه خودش بدونه، یکی دیگه رو گسلایت کنه. ولی نکتهی مهم اینه که گَسلایتر اگر نتونه این واقعیت رو بیان کنه یا درک کنه ذاتا از کنترل ذهن و رفتار قربانی لذت میبره. بعضی افراد هم واسه اینکه در زمان کودکی، به ویژه از پدر و مادر، همیشه با رفتارهای کنترل گر مواجه بودن، بدون اینکه متوجه باشن همونجوری رفتار میکنن. با اینحال، میزان آگاهی گَسلایتر از رفتارش چندان اهمیتی نداره، این نوع رفتار هرگز قابلقبول نیست و ناآگاهی فرد نمیتونه توجیهی برای رفتار کنترل گری باشه.
گسلایت فقط در رابطه نیست!
گسلایت فقط یه دعوای دو نفره تو رابطه عاطفی نیست! خیلی وقتا ممکنه تو موقعیتهای مختلف از خونه و محل کار گرفته تا شبکههای اجتماعی و حتی رسانهها یهجورایی گسلایت بشیم، بدون اینکه خودمون بفهمیم. یکی میخواد واقعیتو طوری نشون بده که ما به احساسات یا فهم خودمون شک کنیم. این پایین چند تا مثال از جاهایی که ممکنه گسلایت رو تجربه کنیم برات نوشتم:
۱. گسلایت در اینستاگرام: اینفلوئنسرها با نمایش زندگی لوکس و بی نقص، به مخاطب این حس رو منتقل میکنن که اگر مثل اونها نباشن، زندگی درستی ندارن. این مقایسه های مداوم میتونه باعث تردید در ارزش های شخصی و احساس نارضایتی بشه.
۲. گسلایت در روابط عاطفی: یکی از طرفین رابطه ممکنه مدام رفتارهای خودش رو انکار کنه یا احساسات طرف مقابل رو بیاهمیت جلوه بده. این کار باعث میشه فرد مقابل به درک خودش از واقعیت شک کنه و اعتماد به نفسش رو از دست بده.
۳. گسلایت در محیط کار: رئیسی که اشتباهات خودش رو به گردن کارمند بندازه یا موفقیتهای اون رو بیارزش نشون بده، در حال گسلایت کردن کارمنده. این نوع رفتار باعث فرسایش روانی و احساس بیکفایتی در کارمند میشه.
۴. گسلایت در خانواده: والدینی که احساسات کودک رو نادیده میگیرن و مثلاً بهش میگن “داری الکی گریه میکنی”، باعث میشن کودک به احساسات خودش اعتماد نکنه. این کار به مرور زمان میتونه آسیب روانی عمیقتری وارد کنه.
گسلایت “Gaslight”چه بلایی سر روان آدم میاره؟
وقتی یکی دائم ذهنتو زیر سؤال میبره احساست رو کوچیک میکنه و تو رو مقصر همه چی نشون میده معلومه که بالاخره روانت بهم میریزه.
دکتر میشل لنو میگه گسلایتینگ “Gaslighting” باعث اضطراب و افسردگی میشه و اگه سابقه افسردگی داشتی، شدید ترش میکنه چون تو یه چرخه دائمی از شک و سردرگمی گیر میکنی و خطرناک ترین بخش ماجرا اینجاست که وقتی مدت زیادی تو همچین رابطهای بمونی، کم کم باور میکنی که فقط اون طرف میدونه چی به نفعته یعنی قدرت تصمیم گیری خودتو دست یه نفر دیگه میدی.
حالا اگه کسی شما رو گسلایت کرد چیکار باید بکنین ؟
اگه داری کم کم به این نتیجه میرسی که یکی داره تو رابطتتون با بازی های ذهنی سردرگمت میکنه اول از همه بدون که بی حرکت موندن بدترین انتخابه باید یه کاری بکنی تا از سلامت روان و حال خودت مراقبت کنی. بیا چند مورد از ترفندهای مقابله با گسلایت رو مرور کنیم:
- با طرف مقابل صحبت کن
- یه شبکه حمایتی دور خودت بساز
- مراقب خودت باش
با طرف مقابل صحبت کن
همه ممکنه دیدگاه های متفاوتی داشته باشن این طبیعیه
اگه حس میکنی هنوز میشه حرف زد، بدون دعوا و با آرامش، نظرت رو بگو، بگو چی ناراحتت کرده.
اگه دیدی طرف گوش نمیده و همه چی رو گردن تو میندازه بدون که این دیگه فقط یه تفاوته نیست این یه نوع سوء استفادهست.
بعضی وقتا حرف زدن با یکی خارج از رابطه مثلاً یه مشاور میتونه یه نگاه تازه بهت بده که خودت تو اون لحظه نمیتونی ببینی.
یه شبکه حمایتی دور خودت بساز
حتی اگه گسلایترت سعی کرده تورو از همه جدا کنه بدون که هنوزم آدمایی هستن که میتونن پشتت باشن.
دوستای واقعی اعضای خانوادهای که بهت اهمیت میدن یا حتی یه گروه حمایتی ساده تو فضای مجازی.
صحبت کردن با یکی که از بیرون موقعیتتو میبینه میتونه واقعیت رو برات روشن تر کنه.
مراقب خودت باش
به خودت اولویت بده این خودخواهی نیست این یه نیازه، کارایی بکن که حالت رو خوب میکنن هر چیزی که باعث میشه یادت بیاد هنوزم مهمی هنوزم قوی.
در نهایت رابطهای که توش مجبوری دائم خودتو ثابت کنی، احساساتتو پنهان کنی یا به خودت شک کنی رابطه سالمی نیست.
جمعبندی
گسلایت یکی از خطرناک ترین اشکال سوءاستفاده روانی در روابطه که به تدریج اعتماد به نفس و درک واقعیت فرد رو از بین میبره. شناخت این رفتار، اولین قدم برای محافظت از سلامت روان و ساختن روابط سالمتره. اگه در روابط خود نشونههایی از گسلایت رو تجربه میکنین، به یاد داشته باشید که شما تنها نیستین و کمک گرفتن از مشاور یا رواندرمانگر میتونه مسیر بهبودی رو هموارتر کنه. انتخاب آگاهی، اولین قدم به سمت آزادیه.